آموزش زبان عربی از مدارس تا دانشگاه

آموزش زبان عربی از مدارس تا دانشگاه

کارگاه  «ضرورت‌ها و چالش‌های آموزش مهارت های زبان عربی از مدارس تا دانشگاه»

در یادگیری زبان فارسی و هر زبان دیگری «استماع» بسیار مهم است؛ برای یادگیری زبان عربی هم در ابتدا لازم است عربی را گوش کنیم که می‌تواند شامل شنیدن قرآن، نهج البلاغه، موسیقی به زبان عربی، کارتون به زبان عربی و… باشد. اگر گوش ما به زبان و الفاظ عربی آشنا نشود، نمی‌توانیم به راحتی کلمات را تلفظ کنیم. بعد از استماع، «تحدث» اهمیت دارد. مرحلۀ بعد از تحدث، «قرائت» است. پس از قرائت، نوبت به «کتابت» می‌رسد. این مراحل که طی شد می‌توانیم ادعا کنیم که زبان عربی یا هر زبان دیگری را یاد گرفته‌ایم.

استماع مهارت اول است. در زبان عربی ضروری است که خوب گوش کنیم چراکه با یک تلفظ اشتباه معنی کلمه تغییر می‌کند. مهارت‌های زبانی را اگر به دو دسته تقسیم کنیم بعضی از آن‌ها تولیدی و برخی دیگر دریافتی‌اند. با توجه به این دسته بندی استماع مهارت زبانی دریافتی است. چون فرد خودش آن را تولید نمی‌کند بلکه از دیگران دریافت می‌کند.

استماع بر دو شکل است:

الف) استماعی که مربوط به گوش کردن صِرف است. در این نوع از استماع فرد، سخن طرف مقابل را گوش می‌دهد و بعد که مقصود سخن را فهمید، خودش حرف می‌زند و مدام این فرایند تکرار می‌شود.

ب) استماعی که در ترجمه به کار می‌رود. مترجم هم‌زمان در همان حالی که به حرف‌های سخنران یا گوینده گوش می‌کند، ترجمه کرده و مفهوم را به شنونده انتقال می‌دهد.

برای تقویت مهارت استماع چه کار کنیم؟

اول اینکه به دقت گوش کنیم. اگر می‌خواهیم در زبان عربی چیزی بیاموزیم باید پیش از هرچیز خوب گوش کنیم.

دوم اینکه در استماع تنویع داشته باشیم. برای اینکه دچار حواس پرتی نشویم کمی تنوع به خرج دهیم. به طور مثال آقای قرائتی در هنگام سخنرانی و تدریس تنوع زیادی به خرج می‌دهد، گاهی راه می‌رود، گاهی روی تخته چیزی می‌نویسد، گاهی بی‌مقدمه سؤال می‌پرسد و…

سوم اینکه لازم است یک تصویر و برداشت کلی از موضوع داشته باشیم. وقتی موضوع کلی را بدانیم اشراف بیشتری بر موضوع پیدا می‌کنیم.

چهارم اینکه در حین استماع حرف طرف مقابل را قطع نکنیم.

پنجم اینکه در استماع یادداشت برداری داشته باشیم. یادداشت برداری به تقویت مهارت‌های زبانی کمک می‌کند.

ششم اینکه در استماع بهتر است که از مکان‌های شلوغ دوری کنیم چراکه شنیدن را برای ما سخت می‌کند.

اگر کسی به خوبی به حرف‌های طرف مقابل گوش کند می‌تواند به خوبی هم جواب او را بدهد.

مهارت زبانی دوم، تکلم کردن است که از مهارت‌های تولیدی است. در زبان عربی برای حرف زدن یا همان تکلم چند عامل حائز اهمیت است:

الف) به تلفظ صحیح کلمات عربی دقت کنیم. به عبارتی با زبان فارسی، عربی حرف نزنیم. همانطور که اگر یک عرب زبان فارسی را غلیظ حرف بزند، برای ما عجیب است در زبان عربی نیز نمی‌توان کلمات را به شکل فارسی تلفظ کرد. ما که دانشجو یا استاد عربی هستیم باید زبان عربی را به درستی حرف بزنیم و اگر تلفظ درستی نداشته باشیم، گویی که عربی را به درستی نیاموخته‌ایم.

ب) عربی صحبت کردن ما باید همراه با لهجۀ عربی باشد.

پ)عربی را با اسلوب حرف بزنیم. در حرف زدن از تعابیر عربی استفاه کنیم، نه اینکه اصطلاحات و تعابیر فارسی را ترجمه تحت اللفظی کنیم.

وقتی می‌خواهیم عربی صحبت کنیم از چه مهارت‌هایی استفاده کنیم؟

• الفاظ ثقیل استفاده نکنیم. وقتی قلنبه سلنبه حرف می‌زنیم افراد چند دقیقه به حرف ما گوش می‌کنند و بعد از آنکه احساس کنند چیزی متوجه نمی‌شوند، مکالمه خود را با ما قطع می‌کنند. دانش‌آموزان نیز زمانیکه احساس کنند حرف‌های ثقیل و سخت‌فهم شما را متوجه نمی‌شوند، خود را مشغول کار دیگری می‌کنند.

• دانش‌آموزان و دانشجویان خود را با نام کوچک صدا بزنیم و در حین تدریس آن‌ها را درگیر کنیم.

• اصطلاحات متداول را استفاده کنیم.

• حین مکالمه صریح و روشن حرف بزنیم.

• بین صحبت‌های خود هر از گاهی شوخی کنیم که از خشکی فضا کاسته شود و مخاطب دچار کسالت نشود.

• اگر هریک از شما معلمان متوجه شدید که دانش‌آموزان باهم حرف می‌زنند یا مخاطب شما گوشی به دست گرفته است بدانید که شما در جذب مخاطب موفق عمل نکرده‌اید.

• نه خیلی سریع حرف بزنیم و نه خیلی کند و زمان‌بر؛ اگر خیلی سریع حرف بزنیم افراد به سختی متوجه فحوای کلام ما می‌شوند و اگر هم خیلی آرام و کُند حرف بزنیم ممکن است حوصلۀ مخاطب سر برود.

• موقع حرف زدن دانش‌آموز یا مخاطب خود را تهدید نکنیم. اگر کسی به حرف ما دقت نمی‌کند با روش‌های تهدید‌آمیز او را متوجه درس نکنیم.

مهارت سوم مهارت خواندن است. از همان ابتدا از دانش‌آموز و دانشجوی خود بخواهیم که عربی را به شکل فارسی نخواند. بهتر است که دانش‌آموز از همان ابتدا عادت کند با لهجه و اصول عربی، نوشته‌های عربی را بخواند.

برای مهارت «خواندن» چندین فایده قید شده که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خواندن حافظه را تقویت می‌کند.

• افسردگی را کاهش می‌دهد.

• دانش را ارتقا می‌بخشد.

مهارت چهارم، «کتابت» یا همان نگارش است. ما در فارسی به این مهارت «انشا» می‌گوییم. مهارتی که به دانش‌آموز می‌آموزد که غلط ننویسد، مذکر و مؤنث را رعایت کند، الف و لام ابتدای برخی کلمات را رعایت کند، نقطه‌های زیر ي را فراموش نکند و …

برای درست نویسی زبان عربی توجه به چند مورد ضروری است:

الف) برای درست نویسی لازم است که از اصول و قواعد زبان عربی آگاه باشید. فی المثل قواعد اعداد در زبان عربی متفاوت با ماست و کسی‌که این تفاوت را نشناسد اشتباه می‌نویسد.

ب) موضوع کلی را مشخص کنیم و بعد از آن بنویسیم. این کار، نوشتن را راحت‌تر می‌کند. دانش‌آموزان و دانشجویان که از من سؤال می‌پرسند: «ما چطور به زبان عربی مطلب بنویسیم؟» من به آن‌ها پیشنهاد می‌دهم که از خودشان چند سؤال بپرسند و سپس به سؤال‌ها پاسخ دهند. با همین شیوه محتوای نوشته شکل می‌گیرد. در پایان هم خودتان متن را به زبان عربی بخوانید تا متوجه عیوب متن بشوید.

در ادامه می‌خواهم به روش‌های نوین تدریس زبان عربی بپردازم؛

قواعد و ترجمه یا گرامر (به زبان انگلیسی) به لحاظ آموزشی در کشورهای پیشرفته منقضی شده است ولی متأسفانه هنوز در مدارس ما رایج است. فی المثل قاعده را به دانش‌آموز یاد می‌دهیم سپس از او می‌خواهیم که جمله سازی کند.

برای دانش‌آموزان توضیح می‌دهیم که جمله فعلیه از فعل، فاعل و مفعول تشکیل می‌شود، حالا که این را یادگرفتید جمله بسازید. وقعیت این است که این روش منسوخ شده و روش نتیجه بخشی نیست. خود شما قضاوت کنید که این روش تا چه اندازه جواب داده است؟ اگر شما به دانش‌آموزان و دانشجویان خود قواعد نحوی را بیاموزید و بعد از آن‌ها بخواهید که طبق این قواعد جملۀ عربی بسازند، این روش به آن‌ها کمک چندانی نخواهد کرد.

یکی از شیوه‌های تدریس زبان این است که مدرس زمان ورود به کلاس زبان اول را کنار بگذارد و به طور کلی با فراگیران به زبان دوم حرف بزند. در این شیوه مدرس از ابتدا تا انتهای کلاس به زبان دوم که در حال تدریس آن است، حرف می‌زند. این روش عموماً در کانون‌های آموزش زبان به کار رفته و هدف آن است که با فراگیر به زبان دوم حرف بزنیم تا گوشش عادت کند و روزی خودش هم بتواند به زبان جدید حرف بزند.

روش ارتباطی یکی دیگر از روش‌های تدریس زبان است که در آن چهار مهارت زبانی هم‌زمان به‌کارگرفته می‌شود. در کتاب‌های جدید سعی بر این بوده که زبان آموز هر 4 مهارت‌ زبانی را باهم بیاموزد.

کتاب خوب در آموزش زبان عربی نقش تعیین کننده‌ای دارد. کتاب‌های گذشته در دیرآموزی یا بیزاری دانش‌آموزان از زبان عربی تأثیر داشت. در حال حاضر فایل‌های صوتی عربی وجود دارد که معلمان می‌توانند در اختیار دانش‌آموزان قرار داده و دانش‌آموزان در خانه به این فایل‌ها گوش کنند تا تلفظ‌های صحیح را بیاموزند.

در آموزش زبان عربی از تکنولوژی‌های جدید برای تنوع و کیفیت بخشی استفاده می‌کنند. مثلاً در کلاس موضوعات درسی را همراه با پاورپوینت، ویدئوپروژکتور، فیلم آموزشی و فایل صوتی آموزش می‌دهند. شما وقتی فیلم یا کارتونی به زبان عربی ببینید کلمات و جمله‌ها ملموس‌تر و قابل‌فهم‌تر می‌شود. همچنین اگر شما این فیلم‌های آموزشی، مستندها و کارتون‌ها را در اختیار دانش‌آموزان قرار دهید ممکن است آن‌‌ها این فیلم‌ها را به خانواده و دوستان خود هم نشان بدهند و افراد بیشتری از این فایل‌ها استفاده کنند.

اگر از تکنولوژی‌های جدید برای دانش‌آموزان و دانشجویان استفاده کنیم حواس آن‌ها کمتر پرت می‌شود. واقعیت این است که وقتی برای آن‌ها کارتون پخش می‌شود آن‌ها بیشتر به درس توجه می‌کنند.

همچنین وقتی چنین فایل‌هایی را در اختیار فراگیران قرار می‌دهیم آن‌ها ساعت 12 شب هم می‌توانند به آن‌ها نگاهی بیاندازند و از طریق آن زبان خود را تقویت کنند ولی اگر همۀ آموزش شما به کلاس محدود بماند، دانش‌آموزی که سر کلاس، درس را یاد نگیرد، فرصت یادگیری را از دست داده است.

با افراد اهل همان زبان ارتباط برقرار کنید. مثلاً با عراقی‌ها، لبنانی‌ها و… ارتباط برقرار کرده و سعی کنیم آموخته‌های خود را در هم‌صحبتی با آن‌ها به کار گیریم.

از روش‌های ابتکاری برای رفع خستگی و کسالت دانشجویان استفاده کنیم. اگر می‌بینیم که دانش‌آموزان در مورد موضوع درسی خسته شده‌اند می‌توانیم با یک شوخی و خندۀ ساده فضای کلاس را عوض کنیم، یا اینکه در کلاس راه برویم تا حواس آن‌ها پرت موضوعات دیگری نشود.

اگر ما این علاقه را در دانش‌آموز و زبان‌آموز خود ایجاد کرده باشیم و او در کلاس فعال و مشتاق یادگیری باشد، یادگیری عربی راحت‌تر اتفاق می‌افتد. پس سعی کنیم با بکارگیری این روش‌ها دانشجویان را از حالت انفعال خارج کرده و در امر یادگیری شرکت دهیم.